काठमाडौं-लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने जापानिज इन्सेफलाइटिस (जेई) रोगको संक्रमण र मृत्युको संख्या बढ्दै गएपछि स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय अन्तर्गतको परिवार कल्याण महाशाखाले नागरिकलाई सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ।

महाशाखाले आइतबार जारी गरेको प्रेस विज्ञप्तिअनुसार चालु वर्षमा हालसम्म देशका २५ जिल्लाका ५९ स्थानीय तहमा ८० जनामा जेई संक्रमण पुष्टि भएको छ। संक्रमितमध्ये २१ जनाको मृत्यु भइसकेको छ। मृत्यु हुने सबैले जेईविरुद्धको खोप नलगाएको पाइएको महाशाखाले जनाएको छ।

तथ्यांकअनुसार सबैभन्दा बढी संक्रमण झापामा देखिएको छ, जहाँ १० जनामा संक्रमण पुष्टि हुँदा ६ जनाको मृत्यु भएको छ। त्यसपछि कैलाली र मोरङमा ७/७ जना, सप्तरी र कञ्चनपुरमा ६/६ जना तथा चितवन, सुनसरी र नवलपरासी पूर्वमा ५/५ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको छ। तराई र भित्री मधेशमा संक्रमण बढी भए पनि इलाम, काभ्रेपलाञ्चोक, काठमाडौं, सिन्धुली र सुर्खेतजस्ता पहाडी जिल्लामा समेत संक्रमण देखिएको छ।

महाशाखाका अनुसार पुष्टि भएका बिरामीमध्ये ८६ प्रतिशतले जेईविरुद्धको खोप नलगाएको पाइएको छ। हालसम्म संक्रमित ८० जनामध्ये ५१ जना अर्थात् ६४ प्रतिशत १५ वर्षभन्दा माथिका रहेका छन् भने मृत्यु हुनेमध्ये ८१ प्रतिशत ५० वर्षभन्दा माथिका व्यक्ति रहेका छन्।

जापानिज इन्सेफलाइटिस संक्रमित ‘क्युलेक्स’ जातको लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने रोग हो। संक्रमित सुँगुर, बङ्गुर तथा हाँसलाई टोकेको लामखुट्टेले मानिसलाई टोक्दा भाइरस सर्ने गर्दछ। अधिकांश संक्रमित धानखेती तथा सुँगुरपालन हुने क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गरेको महाशाखाको भनाइ छ।

रोग लागेमा सुरुमा रुघाखोकीजस्ता सामान्य लक्षण देखिए पनि पछि उच्च ज्वरो आउने, टाउको अत्यधिक दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, वान्ता हुने, झर्को मान्ने, बर्बराउने, मुर्छा पर्ने तथा बेहोस हुनेजस्ता गम्भीर लक्षण देखिन सक्छन्। यस्ता लक्षण देखिएमा ढिलाइ नगरी नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा अस्पतालमा पुग्न महाशाखाले आग्रह गरेको छ।

महाशाखाले लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्न घरका झ्यालढोकामा जाली लगाउने, घर वरिपरि पानी जम्न नदिने, शरीर पूरै ढाकिने कपडा लगाउने, झुलभित्र सुत्ने, लामखुट्टे भगाउने धूप वा मलम प्रयोग गर्ने तथा १२ महिनाका बालबालिकालाई अनिवार्य रूपमा जेईविरुद्धको खोप लगाउन समेत आग्रह गरेको छ।

कसरी फैलिन्छ जापानिज ईन्सेफलाईटिस?
जापानिज इन्सेफलाइटिस मुख्यतः संक्रमित क्युलेक्स जातको लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्छ।

पछिल्लो प्रतिवेदनअनुसार ८७ प्रतिशत जेईका केस तराईका जिल्लामा देखिएका छन्। धेरै बिरामीहरू धानखेत तथा सुँगुर पालन गरिने क्षेत्रमा बसोबास गर्ने पाइएको छ।

संक्रमित जनावरहरू जस्तै सुङ्गुर, बङ्गुर, हाँसलाई टोकेको लामखुट्टेले मानिसलाई टोक्दा मानिसमा भाइरस सर्न सक्छ। जेईको संक्रमण भएका प्रत्येक ३ जनामध्ये १ जनाको मृत्यु हुने र १ जना दीर्घकालीन अपाङ्गता वा स्नायुसम्बन्धी समस्यासहित बाँच्न पर्ने तथ्याङ्क छ।

कसलाई बढी जोखिम?
पछिल्लो तथ्यांकअनुसार ८० पुष्टि भएका केसमा ५१ जना अर्थात ६४ प्रतिशत १५ वर्षभन्दा माथिका छन्। जेईका कारण भएका मृत्युमा ५० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिको हिस्सा ८१ प्रतिशत रहेको छ।

यस वर्ष हालसम्म पुष्टि भएका ८० केसमा पुरुष ४३ र महिला ३७ जना छन्। जेईका कारण २१ जनाको मृत्यु भएको छ र केस फ्याटालिटी रेट २६ प्रतिशत रहेको छ।

कस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्? 
जेई लाग्यो भने सुरुमा रुघा/खोकीमा जस्तै सामान्य प्रकारका लक्षण तथा चिन्हहरु देखिन्छन् । त्यसपछि निम्नानुसार गम्भिर प्रकारका लक्षण र चिन्हहरु देखापर्छन् :

– उच्च ज्वरो आउने, जाडो हुने, कम्पन आउने र धेरै नै टाउको दुख्ने।

– वाकवाकी लाग्ने र वान्ता आउने।

– झर्को मान्ने, वेसुर हुने, बर्बराउने, मुर्छा पर्ने र बेहोस हुने।

यस्ता लक्षण देखिए के गर्ने?
यस्ता लक्षण देखिएमा घरमै उपचार गरेर बस्नु हुँदैन। विरामीलाई तुरुन्तै नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा अस्पतालमा पुर्‍याउनु पर्छ।

समयमै अस्पताल पुर्‍याउन सकेमा जटिलता कम गर्न र ज्यान जोगाउन सकिन्छ। ढिलो उपचार पाएमा मस्तिष्कमा गम्भीर असर पर्नुका साथै मृत्युको जोखिमसमेत बढ्न सक्छ।

समयमै अस्पताल पुर्‍याइएका कारण गम्भीर जटिलता र मृत्युबाट जोगिएका धेरै उदाहरणहरू छन्। त्यसैले, यस्ता लक्षण देखिएमा ढिला नगरी स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल पुग्न स्वास्थकर्मीको सुझाव छ।

जापानिज इन्सेफलाइटिस रोग लाग्नबाट कसरी सुरक्षित हुन सकिन्छ? 

लामखुट्टेको टोकाईबाट बच्न सकेमा यो रोगबाट सुरक्षित हुन सकिन्छ। यसको लागि 
१.घरको झ्याल, ढोकामा जाली राख्ने।
२.घर वरीपरी पानी जम्ने खाल्डा/खुल्डी पुर्ने।   
३.हात खुट्टा पूरै ढाकिने कपडा लगाउने।
४.झुलभित्र मात्र सुत्ने। 
५. लामखुट्टे भगाउने धूप बाल्ने।
६. लामखुट्टेको टोकाईबाट बच्न शरीरमा महलम लगाउने। 
७. जापनीज इन्सेफलाइटिस रोगबाट सुरक्षित हुन जेई खोप लगाउने। 
८. खोप १२ महिनाको उमेरका बालबालिकाहरूलाई लगाउने।